Het gebeurt niet vaak dat ik een boek niet uitlees. Maar ‘The Enigma of Reason‘ door Hugo Mercier en Dan Sperber is zeldzaam langdradig. Ik ben halverwege afgehaakt.
Jammer vind ik het wel, want ik was wel erg benieuwd naar hun argumentatie over onze ‘redelijkheid’.
Enfin, ik heb er dit van begrepen:
Waar Daniel Kahneman over twee systemen in de hersenen spreekt, een automatisch systeem (nr 1) en een alert systeem (nr 2) (waarbij het alerte systeem ‘ingrijpt’ zoals het zenuwsysteem bij gevaar van ‘paraympathisch’ naar ‘orthosympathisch’ schakelt) spreken Hugo en Dan over een enkel systeem van ‘modules, representations and procedures’. Ik denk daarbij aan besturingssysteem met functies:
- Ons systeem haalt ‘feiten’ uit de buitenwereld als input op
- Die ‘feiten’ kunnen door verschillende modules voor verschillende doeleinden verwerkt worden.
- Modules kunnen als output een reactie in gang zetten: de ‘procedures’
Onze ‘redelijkheid’ is ook zo’n module, die een communicatieve functie heeft: intern het eigen gedrag verklaren en extern andermans gedrag verklaren én beinvloeden. Een reden is hier dus ‘output’ om in communicatie te gebruiken:
- intern: ‘ik doe dit omdat ik een goed mens ben’
- extern: ‘doe wat we (als groep) afgesproken hebben’.
De voordelen
Kahneman gaf al een flinke deuk aan het idee dat wij in controle zijn (de meeste beslissingen vinden plaats in het onderbewuste systeem 1). Maar systeem 2 wordt hier nog wel besliskracht gegund.
Hugo Mercier en Dan Sperber gaan nog een stapje verder: het bewuste ‘redelijke’ is hier volledig teruggebracht tot een mechanisme met eenzelfde werking als bijvoorbeeld een schrikreactie. Het is een module om de (sociale) omgeving te kunnen inschatten en er op te reageren.
Hiermee kunnen een aantal vraagstukken verklaard worden:
- Door ‘redelijkheid’ als een module te zien, wordt de afstand tussen ‘mens’ en ‘dier’ gedicht. We hebben geen uniek systeem wat ‘out of the blue’ door geen enkel ander wezen ontwikkeld is, maar een unieke specialisatie binnen hetzelfde systeem wat elk levend wezen (wat beweegt) heeft.
- Door de functie van ‘redelijkheid’ te definieren als het mechanisme om eigen gedrag te verklaren en andermans gedrag te beinvloeden, worden onze drang tot confabuleren en het vormen van complottheorieën een stuk begrijpelijker.
Zover was ik al na ongeveer 200 pagina’s. Die toen ik na 500 pagina’s erachter kwam dat ik nóg een kleine 500 pagina’s te gaan had, heb ik de redelijke beslissing genomen om iets anders te gaan doen.
Conclusie
Los van de langdradige lengte van het boek heb ik een dubbel gevoel bij deze theorie. Ik kan mij zeker vinden in de kritiek die geleverd wordt op het beeld van de mens als uniek verlicht redelijk wezen.
Er komt alleen niet veel voor terug: de natuur waar wij in terug geplaatst worden, is hier net zo kaal als de manier waarop we de kosmos beschrijven: als een stel stenen die op elkaar inwerken. Tja, wat moet ik daarmee?
Ze past in de huidige trend het leven als een organische computer te beschouwen, een artificieel intelligentiesysteem wat zich voortplant. Het voelt wat levenloos en, mag ik het zeggen, zielloos?